AML na rynku sztuki: domy aukcyjne, galerie i antykwariaty

Rynek sztuki przez lata funkcjonował na styku zaufania, relacji osobistych i dyskrecji. Wysokie wartości transakcji, złożone relacje handlowe i relatywna anonimowość nabywców i sprzedających sprawiły, że jest on atrakcyjnym celem dla osób próbujących wprowadzić do legalnego obrotu środki pochodzące z przestępstw. W efekcie domy aukcyjne, galerie sztuki i antykwariaty zostały wprost objęte przepisami AML (Anti-Money Laundering / przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu) zarówno na poziomie unijnym, jak i krajowym. Dla wielu podmiotów oznacza to konieczność zmiany dotychczasowego modelu działania i wdrożenia formalnych procedur compliance.

W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego rynek sztuki został objęty przepisami AML oraz jakie konkretne obowiązki wynikają z nich dla domów aukcyjnych, galerii sztuki i antykwariatów.

Dlaczego rynek sztuki od lat przyciąga osoby piorące pieniądze?

Atrakcyjność rynku sztuki dla osób zajmujących się praniem pieniędzy wynika z unikalnego połączenia bardzo wysokiej wartości ekonomicznej i strukturalnej nieprzejrzystości, która przez dekady była postrzegana jako naturalny element tego sektora. Pojedynczy obraz, rzeźba czy antyk mogą być warte miliony euro, a jednocześnie pozostają stosunkowo łatwe do przenoszenia, przechowywania i ukrycia. Z tego powodu instytucje międzynarodowe, w tym FATF, Komisja Europejska oraz Europol, od lat wskazują rynek sztuki jako obszar podwyższonego ryzyka w kontekście prania pieniędzy i ukrywania pochodzenia majątku. Według najważniejszych analiz ekonomicznych globalny rynek sztuki przekracza obecnie 60 miliardów dolarów rocznie.

Anonimowość i kultura poufności transakcji

Rynek sztuki przez długi czas opierał się na prywatnych relacjach i dyskrecji, co umożliwiało kupującym i sprzedającym zachowanie anonimowości. Transakcje były często realizowane za pośrednictwem domów aukcyjnych, dealerów lub spółek celowych, bez ujawniania tożsamości rzeczywistego klienta. Jeszcze do niedawna galerie i domy aukcyjne w wielu jurysdykcjach nie miały prawnego obowiązku identyfikowania klientów ani raportowania podejrzanych działań, co pozwalało osobom działającym nielegalnie funkcjonować poza systemem nadzoru finansowego.

Wysoka wartość i łatwa mobilność dzieł sztuki

Dzieła sztuki umożliwiają koncentrację ogromnej wartości w relatywnie niewielkich i łatwych do przemieszczenia obiektach. Jeden obraz może reprezentować wartość porównywalną z portfelem nieruchomości, a jednocześnie da się go przewieźć przez granice lub zdeponować w prywatnym magazynie bez wzbudzania podejrzeń. Organy ścigania zwracają uwagę, że szczególnie podatne na nadużycia są drobne, lecz bardzo cenne przedmioty kolekcjonerskie, takie jak antyki, monety czy rzadkie artefakty, które mogą służyć do dyskretnego transferu majątku między jurysdykcjami.

Subiektywna wycena i brak jednolitego rynku referencyjnego

W przeciwieństwie do instrumentów finansowych czy surowców, dzieła sztuki nie posiadają obiektywnego, powszechnie obowiązującego „kursu rynkowego”. Ich wartość zależy od opinii ekspertów, aktualnych trendów, renomy artysty oraz gotowości konkretnego nabywcy do zapłaty określonej ceny. Ta subiektywność stwarza przestrzeń do manipulacji wyceną, na przykład poprzez celowe przepłacanie za dzieła przy użyciu nielegalnych środków, a następnie ich odsprzedaż z pozornie legalnym zyskiem lub zawieranie umówionych transakcji po zawyżonych albo zaniżonych cenach w celu zaciemnienia przepływu pieniędzy.

Strefy wolnocłowe i magazyny dzieł sztuki

Istotnym elementem infrastruktury rynku sztuki są magazyny wolnocłowe (np. w Genewie, Luksemburgu czy Monako). Zapewniają one wysoki poziom bezpieczeństwa, poufności oraz korzystne warunki podatkowe. Dzieła sztuki mogą być tam przechowywane przez wiele lat w statusie „tranzytowym”, zmieniając właścicieli wyłącznie na papierze, bez fizycznego opuszczania magazynu.

Gotówka i pośrednicy jako historyczna luka systemowa

Przez długi czas rynek dopuszczał płatności gotówkowe na bardzo wysokie kwoty oraz szerokie wykorzystanie pośredników działających w imieniu klientów. W efekcie domy aukcyjne i galerie często nie znały tożsamości rzeczywistego nabywcy ani źródła środków wykorzystywanych do zakupu. Raporty instytucji unijnych wskazują, że brak obowiązku identyfikacji beneficjenta rzeczywistego był jedną z kluczowych luk wykorzystywanych do wprowadzania nielegalnych pieniędzy do obrotu. Z perspektywy regulatora, rynek sztuki nie różni się dziś znacząco od sektora finansowego czy rynku nieruchomości – w każdym z tych obszarów dochodzi do lokowania znacznych wartości przy ograniczonej przejrzystości, co bezpośrednio przyczyniło się do objęcia rynku sztuki reżimem AML w ramach 5 Dyrektywy AML.

Podstawy prawne AML w Unii Europejskiej i w Polsce

Obowiązki AML dla rynku sztuki mają swoje źródło w prawie unijnym, a konkretnie w V Dyrektywie AML (Dyrektywa 2018/843 z dnia 30 maja 2018 r). To właśnie ten akt prawny po raz pierwszy jednoznacznie rozszerzył katalog instytucji obowiązanych o podmioty zajmujące się obrotem dziełami sztuki, przedmiotami kolekcjonerskimi i antykami, a także o pośredników działających w tym obszarze.

Dyrektywa została następnie dodana do polskiego porządku prawnego poprzez nowelizację ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Od 2021 roku galerie sztuki, domy aukcyjne i antykwariaty działające w Polsce są formalnie traktowane jako instytucje obowiązane i podlegają nadzorowi w zakresie AML.

Uzupełnieniem tego prawa jest VI Dyrektywa AML, która nie tyle rozszerza katalog podmiotów, co wzmacnia odpowiedzialność karną i administracyjną za naruszenia oraz ujednolica definicję przestępstw związanych z praniem pieniędzy na poziomie UE.

Kogo dokładnie obejmują obowiązki AML na rynku sztuki?

Zakres podmiotowy przepisów AML jest szerszy, niż często się zakłada. Obowiązki nie dotyczą wyłącznie dużych, międzynarodowych domów aukcyjnych. Obejmują one każdą osobę lub firmę prowadzącą działalność gospodarczą polegającą na sprzedaży, zakupie lub pośrednictwie w obrocie dziełami sztuki, antykami lub przedmiotami kolekcjonerskimi.

Co istotne, znaczenia nie ma ani forma prawna działalności, ani jej skala. Mała galeria sprzedająca pojedyncze obiekty w ciągu roku może zostać objęta pełnymi obowiązkami AML, jeśli tylko realizuje transakcję spełniającą kryterium wartościowe określone w ustawie.

Próg wartości transakcji jako kluczowy wyznacznik obowiązków

Wbrew obiegowym opiniom to nie charakter dzieła ani jego wiek decyduje o obowiązkach AML, lecz wartość transakcji. Zarówno dyrektywa unijna, jak i polska ustawa AML wskazują próg 10 000 euro (lub równowartość w walucie krajowej), którego przekroczenie powoduje konieczność zastosowania środków należytej staranności wobec klienta.

Próg ten dotyczy nie tylko pojedynczej sprzedaży, ale również kilku transakcji powiązanych, które łącznie osiągają tę wartość. Oznacza to, że rozbijanie płatności lub sprzedaży na kilka etapów nie zwalnia z obowiązków AML, jeśli w rzeczywistości mamy do czynienia z jedną relacją handlową.

Wielu uczestników rynku sztuki spotyka się z twierdzeniem, że przepisy AML mają zastosowanie jedynie do przedmiotów starszych niż 100 lat. To przekonanie ma swoje źródło w innych regulacjach prawnych, ale nie w przepisach AML.

Granica 100 lat pojawia się przede wszystkim w prawie celnym i podatkowym, gdzie służy do definiowania „antyków” dla potrzeb VAT, akcyzy czy klasyfikacji towarowej. Nie ma ona jednak żadnego bezpośredniego znaczenia dla obowiązków związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy.

Aby jednoznacznie określić, jakie kategorie obiektów objęte są regulacjami AML, ustawodawca odwołuje się do definicji zawartych w art. 120 ust. 1 pkt 1–3 ustawy o VAT. Przepis ten precyzuje, że obowiązki AML dotyczą transakcji obejmujących w szczególności:

• dzieła sztuki, w tym m.in. obrazy, malowane tkaniny, oryginalne grafiki, druki i litografie, a także rzeźby oraz odlewy, niezależnie od materiału, z którego zostały wykonane;
• przedmioty kolekcjonerskie, takie jak znaczki i stemple pocztowe, zbiory numizmatyczne, kolekcje zoologiczne, botaniczne oraz inne obiekty o charakterze kolekcjonerskim;
• antyki, rozumiane jako przedmioty nie wymienione w powyższych kategoriach, których wiek przekracza 100 lat.

W kontekście AML więc znaczenie ma wyłącznie fakt, że przedmiot transakcji jest dziełem sztuki, przedmiotem kolekcjonerskim lub antykiem w szerokim znaczeniu, a sama transakcja przekracza próg wartościowy. Wiek obiektu może natomiast wpływać pośrednio na ocenę ryzyka, na przykład w kontekście proweniencji czy legalności pochodzenia dzieła.

Ryzyka i przestępstwa na rynku dóbr luksusowych

Problemy z praniem pieniędzy i nadużyciami finansowymi nie ograniczają się wyłącznie do rynku sztuki, lecz obejmują szerzej cały segment dóbr luksusowych. Luksusowe zegarki, biżuteria, kamienie szlachetne, samochody kolekcjonerskie czy dobra premium o wysokiej wartości jednostkowej charakteryzują się podobnymi cechami ryzyka: dużą wartością, ograniczoną przejrzystością cen oraz łatwością transferu między jurysdykcjami. Organy nadzorcze i podatkowe wskazują, że rynek dóbr luksusowych bywa wykorzystywany nie tylko do prania pieniędzy, ale również do oszustw podatkowych, w tym zaniżania wartości transakcji, unikania VAT, fikcyjnego eksportu lub obrotu przez podmioty pośredniczące w rajach podatkowych. W praktyce mechanizmy te są często zbliżone do tych obserwowanych na rynku sztuki – brak jednolitych wycen, wykorzystywanie pośredników oraz transakcje transgraniczne utrudniają skuteczną kontrolę przepływu środków, co sprawia, że segment luxury goods coraz częściej znajduje się w centrum zainteresowania regulatorów AML i administracji skarbowych.

Identyfikacja i weryfikacja klienta jako fundament AML

Jednym z najważniejszych obowiązków AML na rynku sztuki jest identyfikacja i weryfikacja klienta, czyli tzw. KYC (Know Your Customer). Obowiązek ten polega na ustaleniu tożsamości osoby fizycznej lub prawnej uczestniczącej w transakcji, a w przypadku podmiotów, także beneficjenta rzeczywistego.

Dla galerii i domów aukcyjnych oznacza to konieczność odejścia od praktyki sprzedaży wyłącznie „na nazwisko” lub na podstawie relacji osobistych. Ustawodawca wymaga, aby dane klienta były udokumentowane, aktualne i możliwe do przedstawienia w razie kontroli.

Ocena ryzyka i monitorowanie transakcji

Proces KYC nie sprowadza się wyłącznie do jednorazowej identyfikacji klienta. Istotnym elementem systemu jest ciągła ocena ryzyka oraz monitorowanie transakcji. Podmioty z rynku sztuki powinny analizować m.in. nietypowe schematy zakupowe, płatności realizowane przez osoby trzecie czy transakcje transgraniczne bez jasnego uzasadnienia ekonomicznego.

Współczesne rozwiązania KYC, takie jak oferowane przez IDENTT, wspierają ten proces poprzez zaawansowaną zdalną i automatyczną weryfikację tożsamości klientów opartą na sztucznej inteligencji i biometrii, która może odbywać się online lub w ramach video-chatów. Systemy te potrafią odczytywać dane z dokumentów tożsamości, przeprowadzać biometryczne sprawdzenia tożsamości oraz weryfikację obecności („liveness check”), a także integrować się z listami sankcyjnymi i PEP, co znacząco podnosi skuteczność identyfikacji klientów i redukuje ryzyko błędów lub oszustw na etapie onboardingu. Dzięki temu podmioty z rynku sztuki mogą działać sprawniej, a jednocześnie zgodnie z wymogami przepisów AML i unikać potencjalnych ryzyk prawnych i reputacyjnych.

W przypadku wykrycia transakcji podejrzanej powstaje obowiązek jej zgłoszenia do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej. Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować poważnymi sankcjami finansowymi i reputacyjnymi.

Dokumentacja i odpowiedzialność za brak zgodności

Przepisy AML nakładają również obowiązek przechowywania dokumentacji związanej z identyfikacją klientów, oceną ryzyka i przebiegiem transakcji. Dokumenty te muszą być dostępne przez określony czas, co do zasady pięć lat od zakończenia relacji biznesowej.

Brak odpowiedniej dokumentacji lub jej niekompletność jest traktowana jako naruszenie przepisów, nawet jeśli sama transakcja nie była związana z przestępstwem. Organy nadzorcze coraz częściej podkreślają, że AML to obowiązek procesowy, a nie wyłącznie reakcja na podejrzane sytuacje.

Podsumowanie

Objęcie domów aukcyjnych, galerii sztuki i antykwariatów przepisami AML jest trwałym elementem krajobrazu regulacyjnego, a nie chwilową tendencją. Regulacje te wynikają bezpośrednio z unijnej polityki przeciwdziałania praniu pieniędzy i zostały jednoznacznie zaimplementowane do polskiego prawa. Dla podmiotów działających na rynku sztuki oznacza to konieczność budowania transparentnych procedur, dokumentowania relacji z klientami oraz aktywnego zarządzania ryzykiem. W praktyce AML staje się dziś nie tylko wymogiem prawnym, ale także elementem profesjonalizacji i wiarygodności całego sektora.